Een gevoelig onderwerp dus ik leg mijn geloofsbrieven maar meteen op tafel. Dit is geen stuk waarin de doden uit de Tweede Wereldoorlog worden onteerd of het onvoorstelbare leed dat toen is aangedaan wordt gebagatelliseerd. Dit stuk gaat over de boodschap die op 4 en 5 mei wordt uitgedragen.
Dit jaar keek ik zoals altijd met mijn gezin naar de Dodenherdenking. Ook deze keer werden voordat de plechtigheden begonnen nieuwe oorlogsverhalen opgedist. Ik had er een kort berichtje aan gewijd op Facebook ‘Wat is de overeenkomst tussen bronwater en nieuwe WOII verhalen?. Elke keer denk ik, het zal nou toch wel een keer op zijn’. Op Messenger kreeg ik direct een reactie, ‘wat ik daarmee bedoelde?’. Hoewel de vraag neutraal was geformuleerd voelde ik de afkeuring tussen de regels door sijpelen. Er ontstond een korte wisseling van argumenten die uiteindelijk eindigde in een patstelling tussen ‘de verhalen herinneren ons eraan dat dit nooit meer mag gebeuren’ en ‘de verhalen uit WOII, hoe gruwelijk en meelijwekkend ze ook zijn, ze zijn niet relevant meer als leidraad voor deze tijd’.
‘Van het morele gezag van Europa was niets meer over, immers de grootste misdaad uit de geschiedenis, de Holocaust had op haar grondgebied plaatsgevonden.’
Mei 1945 markeerde het einde van een tijdperk dat begon in 1870 met trots marcherende Duitse soldaten onder de Arc de Triomphe en eindigde in de massale verkrachting van Duitse vrouwen door Russische soldaten in de puinhopen van het verwoestte Berlijn. Europa lag daarna in puin, was verarmd en machteloos ingeklemd tussen de 2 nieuwe grootmachten; De Verenigde Staten en de Sovjet Unie. Van het morele gezag van Europa was niets meer over, immers de grootste misdaad uit de geschiedenis, de Holocaust had op haar grondgebied plaatsgevonden. De jaren daarop herrees Europa uit haar as. De grote tegenstellingen tussen landen werden keurig ingepakt in nieuwe, niet op machtspolitiek gebaseerde instituties. De economie herstelde en Europa kende een ongekende economische groei in de 60er en deels de 70er jaren. Dit succes werd behaald onder een constante dreiging van een conflict met de Sovjet Unie en het verlies van de vrijheid of nog erger, een apocalyptische nucleaire oorlog.
‘Hoezeer de Brexit de verhouding tussen Groot Brittannië en het vasteland van Europa ook onder druk zal zetten, de Britse fregatten zullen niet opduiken voor de kust van Kijkduin.’
Ik ben 17 jaar na de bevrijding geboren. Het verlies van de vrijheid en de afschuwelijke misdaden, waarbij de Holocaust al de andere overtrof, dreunden nog na. Het verhaal dat ik over de Tweede Wereldoorlog te horen kreeg, was er een van heldendaden, hongertochten, knechting en de vernietiging van een compleet volk in de gaskamers. De boodschap was: Dit mocht nooit meer gebeuren! Eer degenen die voor de vrijheid zijn gevallen en koester de vrijheid!
Helaas gebeurde het niet lang daarna opnieuw, niet op dezelfde schaal, maar het geweld was niet minder. De gruwelijkheden die met dekolonisatie van Afrika en Azië gepaard gingen deden niet onder voor hetgeen zich eerder in de Tweede Wereldoorlog had voorgedaan. De vele conflicten die daarna zijn uitgevochten zijn niet minder bruut geweest. ‘Dit mag nooit meer gebeuren’ bleek een holle frase te zijn.
De tijd dat onze vrijheid werd bedreigd ligt ver achter ons. De Sovjet Unie bestaat niet meer en Rusland is een beer op lemen voeten geworden die soms nog brult en rommelt aan de randen van Europa, maar geen kracht of motief heeft om echt gevaarlijk te worden. Op een korte opleving in het voormalig Joegoslavië na, hebben de Europese mogendheden geleerd hun conflicten binnen de Europese instituties op te lossen. Een nieuwe oorlog in Europa is zeer onwaarschijnlijk. Hoezeer de Brexit de verhouding tussen Groot Brittannië en het vasteland van Europa ook onder druk zal zetten, de Britse fregatten zullen niet opduiken voor de kust van Kijkduin.
‘Totdat in 2002 het populisme de mainstream bereikte. Plotseling bleek de boodschap het vaandel van meerdere kampen te zijn.’
De bedreiging was weg, de gruwelijkheden speelden zich ver van onze bodem af, de boodschap was betekenisloos geworden. Totdat in 2002 het populisme de mainstream bereikte. Plotseling bleek de boodschap het vaandel van meerdere kampen te zijn. De één zwaaide ermee in de strijd tegen de multiculturele samenleving (en met name de Islam), de andere als protest tegen de uitsluiting en haat die de populisten zouden verkondigen. De boodschap werd een speelbal in het politieke krachtenveld.
Zo is het nog steeds, de boodschap die ooit verbond zaait nu verdeeldheid. Voor de nieuwe generaties is de context waarin deze is ontstaan geschiedenis en leeft voornamelijk nog voort in avonturenfilms en computergames. De boodschap van 4 en 5 mei heeft geen zeggenschap meer en is irrelevant geworden. Dat gaan de nieuwe verhalen over de oorlog niets aan veranderen. Ze illustreren de tijd van toen, maar zeggen op zichzelf niets meer over nu.
In zijn werk ‘Sapiens’ schrijft de Israëlische historicus Yuval Noah Harari ‘dat mensen evolutionair goed kunnen samenwerken in kleine groepen, maar zodra je te doen hebt met mensen die elkaar niet kennen, moet je een verhaal hebben om ze te doen samenwerken’. Een verhaal met een verbindende boodschap, een verhaal dat een deel van onze identiteit is.
‘Misschien zijn de verbindende verhalen niet te verzinnen maar ontstaan ze vanzelf wanneer er weer behoefte is aan een hoopvolle en visionaire boodschap.’
Welke boodschap zal dat verhaal moeten bevatten? Verantwoordelijkheid, respect, tolerantie, vrijheid in gebondenheid? Deze verhalen bestaan allemaal al en geen van die boodschappen zijn krachtig genoeg om ons te verbinden, sterker nog kijkt u eens op Twitter en u ziet dat deze verhalen grote controverse oproepen. Misschien zijn de verbindende verhalen niet te verzinnen maar ontstaan ze vanzelf wanneer er weer behoefte is aan een hoopvolle en visionaire boodschap.
Voorlopig lijkt die behoefte er niet te zijn, althans, wel voor de eigen groep maar niet voor de samenleving als geheel. Dus zit er niet anders op dat de oude mantra’s over ‘vrijheid’ en ‘dat het nooit meer mag gebeuren’ tot vervelends toe te herhalen. Want wat voor oude schoenen geldt, gaat ook op voor versleten ooit verbindende boodschappen. Gooi ze nooit weg voordat je nieuwe hebt.
Den Haag, 7 mei 2017
Simonistisch 