Een nieuwe Beeldenstorm

Vernieling van de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal te Antwerpen op 20 augustus 1566.(gravure gemaakt door Frans Hogenberg)

Daar lag hij, in stukken gehakt en later weer provisorisch in elkaar gezet. De kuiten ontbraken en van het gelaat waren alleen de oogkassen en de neus nog enigszins herkenbaar. Een afzichtelijk overblijfsel van een terroristische daad. Hij ligt daar al eeuwen in de Dom van Utrecht, slachtoffer van de Beeldenstorm tijdens de Reformatie. Aan stukken gehakt door fanatieke reformanten die met hun vernielzucht niet onderdeden voor de jihadisten die in Palmyra de boel kort en klein sloegen.

De Beeldenstorm duurde niet langer dan 3 maanden, van augustus tot november 1566. In die periode zijn honderden eeuwenoude kunstschatten vernietigd, bibliotheken afgebrand, kerken en abdijen geplunderd. Net al de jihadisten in Palmyra werden de reformanten geïnspireerd door hun interpretatie van een heilig geacht geschrift. In werkelijkheid had de Beeldenstorm maar één doel. Door het vernietigen van de symbolen van de macht, hoopte men de daadwerkelijke macht van de Katholiek kerk die daarachter verscholen ging te breken. Uiteindelijk zorgde deze uitwas tot de komst van de ‘IJzeren Hertog van Alva’ en een jarenlange bloederige Spaanse terreur.

We zijn nu exact 450 jaar verder in de tijd. Het vernielen van beelden en het verbranden van boeken worden gezien als misdadig en streng gestraft. Het centrum van de macht ligt niet meer bij één instituut dat zijn legitimatie vindt in een heilig geschrift maar is getransformeerd tot nationale en internationale instituties waaraan humanistische waarden ten grondslag liggen. De Tien Geboden zijn vervangen door de Rechten van de Mens; vreedzaamheid, gerechtigheid, gelijkheid en voorspoed. Dit heeft geleid tot een ongekend lange periode van vrede en welvaart…….althans in de westerse wereld.

Maar er is ongenoegen. Hoezo gerechtigheid als blijkt dat het pensioen waarvoor ik mijn leven heb gespaard minder opbrengt dan verwacht en degenen die dat veroorzaakt hebben daar niet voor worden gestraft? Hoezo gelijkheid als blijkt dat de elite elkaar de baantjes toespeelt en nieuwkomers meer krijgen dan ik? Hoezo voorspoed als blijkt dat mij kinderen het slechter krijgen dan ik en mijn ouders zitten te verpieteren in een vervuild huis? Hoezo vreedzaamheid als blijkt dat ik elk moment door een gestoorde gek op de korrel kan worden genomen en er willens-en-wetens met vuur wordt gespeeld in de voortuin van onze machtige en onvoorspelbare oosterbuur?

Ondertussen kalvert het Westerse imago van onverwinnelijkheid en onbegrensde welvaart snel af. Duizenden mensen zijn op drift en zoeken hun heil in de (nog immer) tolerante en rechtvaardige Westerse verzorgingsstaten die daardoor geconfronteerd worden met existentiële vragen over diversiteit, solidariteit en eigenheid. Tegelijkertijd wordt de wereldkaart van de economische en militaire macht voor de komende decennia ingekleurd door de opkomende en bestaande grootmachten. Om nog maar te zwijgen over de enorme gevolgen die de klimaatsverandering zal hebben op het machtsevenwicht in de wereld. Dat vraagt om sterke politieke, economische en militaire macht die is geconcentreerd in solide en betrouwbare instituties. De realiteit is het tegenovergestelde. De economische groei stagneert waarschijnlijk langdurig, defensie is een sluitpost op de begroting geworden en het politieke landschap is versnipperd. De bestaande instituties zijn in zichzelf gekeerd en raken hun gezag kwijt. De politiek bestaat volgens velen uit opvreters en leugenaars, de rechtsorde wordt geconstrueerd en gehandhaafd door slapjanussen en pennenlikkers, de verzorgingsstaat wordt leeggezogen door profiteurs en de EU bestaat uit een dictatoriale bureaucratische elite die uit louter eigen belang handelt. Een mooie illustratie van dit gezagsverlies was het koddige – maar zeer serieus bedoelde – spandoek ‘de VN moet zwijgen’ dat door boze pro-Piet demonstranten over het Malieveld werd gedragen.

Dit alles lijkt een nieuwe Beeldenstorm op gang te brengen. Deze keer zijn de symbolen van de macht niet de kunstschatten of kerken maar de waarden waarop de instituties zijn gebaseerd en de wetten, regels en verdragen die zij produceren. Verdragen worden weggestemd op basis van halve waarheden en zonder enige verantwoordelijkheid te nemen voor de gevolgen. Landen verlaten samenwerkingsverbanden of dreigen daarmee om hun zin te krijgen. Eigen belang staat voorop bij het nemen van collectieve besluiten en belangen van minderheden worden geridiculiseerd: ‘anders pleur je toch gewoon op als je het hier zo slecht vindt’. Grenzen gaan dicht voor gelukzoekende vreemdelingen en de verzorgingsstaat wordt onder het nom van ‘eigen regie’ rücksichtslos afgebroken.

Oude dogma’s die hun oorsprong vinden in de gruwelen van de Tweede Wereldoorlog en economische theorieën waarin menselijkheid en  duurzaamheid ondergeschikt zijn aan groei en bezit bepalen nu nog het landschap. Deze oude wetmatigheden bieden geen oplossingen meer en stagneren de ontwikkeling van vernieuwende ideeën en vergezichten die kunnen leiden tot onconventionele oplossingen. Tijd voor een fundamentele verandering. Die leek er te komen. Aan het begin van de financiële crisis leek er ruimte te zijn voor een verandering. Er is zelfs een Amerikaanse president op basis van dat thema gekozen. Maar helaas, die stemmen zijn verstomd en alles is bij het oude gebleven of zelfs verslechterd, getuige het feit dat 40% van de Amerikanen bereid is te stemmen op een vrouwenhater, isolationist en racist. De rest stemt op een 70 jaar oude dame die is opgegroeid in een vermolmd en amoreel politiek systeem.

Wat lijkt te resteren is de onmacht die zich manifesteert in de nietsontziende vernietiging van de symbolen van de macht en daarmee de macht zelf. Wat dan overblijft is een weerloos land en continent. Als dit zich zo doorzet is het, het wachten op de nieuwe IJzeren Hertog. Een vacature die waarschijnlijk niet moeilijk te vervullen zal zijn.

Utrecht, 23 oktober 2016